Избранное

Էլեքտրոմագնիսական Նյութեր

Մագնիսական նյութեր, նյութեր, որոնք մագնիսական դաշտում տեղադրվելիս էապես փոխում են այդ դաշտի արժքը։ Դեռևս հնում հայտնի է եղել բնական մագնիսացած միներալ մագնետիտը, որից ավելի քան 2 հազար տարի առաջ մագնիսական կողմնացույցի սլաքներ էին պատրաստում Չինաստանում։ Մագնետիտից զգալիորեն ավելի ուժեղ մագնետիկ է երկաթը, որի գործնական կիրառությունը իբրև մագնիսական նյութ սկսվել է XIX դարիՀանս էրստեդի, Մայքլ Ֆարադեյի, էմիլիյ Լենցի և այլոց հայտնագործություններից հետո։ 1900 թվականից էլեկտրատեխնիկայում սկսել են կիրառել երկաթ-սիլիցիումային պողպատներ, մի փոքր ուշ՝ թույլ դաշտերում հեշտ մագնիսացող FeNi համաձուլվածքները, որոնք լայն տարածում են գտել կապի տեխնիկայում։ Ֆեռոմագնիսականության տեսության զարգացումը զգալիորեն արագացրեց նոր մագնիսական նյութերի մշակման պրոցեսը։

  1. Ջեյմս Մաքսվելը հասկացավ էլեկտրամագնիսական մակածման երևույթի էությունը և ստեղծեց հետևյալ տեսությունները՝ Փոփոխական մագնիսական դաշտը առաջացնում է փոփոխական էլեկտրական դաշտ: Փոփոխվող էլեկտրական դաշտը, իր հերթին ստեղծում է փոփոխվող մագնիսական դաշտ: Ելնելով իր իսկ ստեղծած տեսությունից՝ էլեկտրամագնիսական դաշտի հավասարումներից, Մաքսվելը կանխատեսեց էլեկտրամագնիսական ալիքների գոյությունը: Այդ հանճարեղ կանխատեսման փորձարարական ապացույցները ստացվեցին Մաքսվելի մահվանից մոտ 10 տարի անց, գերմանացի ֆիզիկոս Հայնրիխ Հերցի կողմից: էլեկտրամագնիսական ալիքը ժամանակի ընթացքում էլեկտրական և մագնիսական դաշտերի տարածումն է տարածության մեջ
  2. :Էլեկտրամագնիսական ալիքի պարբերությունը և հաճախությունը մի միջավայրից մյուսին անցնելիս մնում են անփոփոխ, փոխվում է միայն ալիքի երկարությունը և տարածման արագությունը: Էլեկտրամագնիսական ալիքները հայտնագործելուց, նրանց մի շարք կարևոր հատկությունները բացահայտելուց հետո էլ Հերցը դրանց գործնական կիրառության հնարավորություն չէր տեսնում: Այնուամենայնիվ, շատ շուտով էլեկտրամագնիսական ալիքները մեծ կիրառություն ստացան. մասնավորապես նրանց միջոցով իրականացավ ռադիոկապը: 0,1մմ-ից մինչև 30կմ ալիքի երկարությամբ էլեկտրամագնիսական ալիքները կոչվում են ռադիոալիքներ: Ինֆորմացիայի հաղորդումը տարածության մեջ ռադիոալիքների միջոցով կոչվում է ռադիոկապ:Ռադիոկապը հնարավորություն է տալիս առանց հաղորդալրերի ազդանշանը՝ հեռագրային ազդանշանը, ձայնը, երաժշտությունը, հաղորդել հեռավոր վայրեր:
  3. Ռադիոն հայտնագործել է ռուս գիտնական Ա.Պոպովը 1895թ-ին:Ռադիոկապի իրականացման համար անհրաժեշտ են մեծ հաճախության էլեկտրամագնիսական ալիքներ, որոնք սակայն պետք է կրեն ձայնային ազդանշանի առանձնահատկություններ, այլապես ռադիոկապն անիմաստ կլինի: Դրա համար ռադիոհաղորդիչն ունի մոդուլյատոր կոչվող սարքը, որում տեղի է ունենում մեծ հաճախությամբ և ձայնային հաճախությամբ էլեկտրամագնիսական ազդանշանների վերադրում:Ստացված ազդանշանը տրվում է ալեհավաքին, որը ճառագայթում է մեծ հաճախության էլեկտրամագնիսական ալիքներ, սակայն ոչ թե հաստատուն՝ այլ ձայնային հաճախությամբ փոփոխվող լայնույթով: Այսպիսի ալիքը կոչվում է լայնույթային մոդուլացված: Լինում են նաև հաճախային մոդուլացված ալիքներ: Ռադիոընդունիչի ալեհավաքը որսում է այդ ալիքները, այնուհետև դետեկտոր սարքի միջոցով այդ էլեկտրական ազդանշանից առանձնացվում է ձայնային հաճախությամբ ազդանշանը և տրվում է բարձրախոսին:
  4. Ռադիոալիքների միջոցով իրականացվում է ոչ միայն ձայնային ազդանշանների, այլ նաև առարկաների պատկերների հաղորդումը հեռավորության վրա, որն այնուհետև վեր է ածվել հեռուստատեսության: 1907թ-ին նա հայտնագործել է երկգույն հեռուստացույցը, իսկ 1925թ-ին գունավոր հեռուստացույցը:

Գործնական աշխատանք

1. Դո՛ւրս գրել տեքստում եղած թվականները, որոշե՛լ գրության

ձևը (արաբական թվանշաններով, այբուբենի տառերով և այլն)։ Թվականները

գրել բառերով և նշե՛լ տեսակները։ Դո՛ւրս գրել նաև թվականներով

կազմված բառերը (գոյական, ածական)։

Զվարթնոց. Վաղարշապատի Ս. Գրիգոր. վաղ միջնադարի հայկական ճարտարապետության

հուշարձան Արարատյան դաշտում՝ Էջմիածնից 3 կմ հարավ։

Ըստ հայ պատմիչների վկայության և պահպանված հունարեն արձանագրության՝

կառուցել է Ներսես Գ Իշխանցի (Շինող) հայոց կաթողիկոսը, և նրա գահակալության

տարիներից էլ՝ 641-661, արտածվում է Զվարթնոցի կառուցման ժամանակը։

Ըստ Մովսես Կաղանկատվացու՝ Զվարթնոցը օծվել է 652-ին։ Թ. Թորամանյանի

կարծիքով շինարարությունը սկսվել է 643-ին և հիմնականում ավարտվել 652-ին։

Զվարթնոցը կանգուն է եղել մինչև X դ. վերջը. ավերման պատճառի մասին մեզ

հայտնի պատմական աղբյուրները լռում են։ Ըստ պեղված նյութերի՝ նախքան

Զվարթնոցը այստեղ եղել են հնագույն և IV-V դդ. կառույցներ։ Տեղանքի ցածրիկ,

շրջանաձև բլրակը պարագծով շրջապատված է յոթաստիճան բազմանիստ հենապատով

(բացի հարավարևմտյան մասից, ուր պալատն է)՝ կազմելով սալահատակ

պատվանդան, որի կենտրոնում կառուցվել է տաճարը։ 1905-ին Թ. Թորամանյանը

ստեղծեց Զվարթնոցի գիտական վերակազմությունը։ Ըստ պահպանված

հատակաձևի և այդ վերակազմության՝ կառույցի ծավալատարածական հորինվածքի

կորիզը քառակոնքն է, որը ցածում շրջապատված է երկհարկ պարարկյալ

սրահով (տրամագիծը՝ 35,75 մ), իսկ վերևում՝ կիպ պարփակված գլանային պատով։

Կիսագմբեթ, հիմնական առանցքներով խաչաձև տեղադրված 4 կոնքերը

միմյանց են կապվում բարդ կտրվածքի, զանգվածեղ, վերևում կամարակապ մայր

մույթերով՝ գմբեթակիր քառակուսին, որից անցումը թմբուկի բոլորակին իրականացված

է առագաստների միջոցով։ Կոնքերը, բացի արևելյանից, որը հոծ է և ամփոփում

է բեմը, իրենց ստորին մասում սյունակազմ են (6-ական սյուն, տրամագիծը՝

0,6 մ)։ Սյուներն ավարտվում են կողովաձև, խոյազարդ խոյակներով և

միմյանց կապվում կամարներով։

Ըստ «Հայկական սովետական հանրագիտարանի»

2. Գրե՛լ բառերով։

9, 12, 99, 50, 60, 70, 80, 100, 1938, II, III, IV։

 3.Ո՞ր շարքի բոլոր թվականներն են կազմությամբ պարզ

(արմատական):

1. տասնինը, երեսուն, ինը

2. քառասուն, մեկ, հազար

3. յոթ, միլիարդ, հարյուր

4. տասը, երկու, տասնմեկ

5. ինը, միլիարդ, քսանչորս

6. տասնութ, քսանութ, հարյուր

7. տասնմեկ, երեսուն, երեք

8. տասը, երկու, տասնմեկ

 

Թարգմանություն

Բնապահպանական խնդիրները Հայաստանում

Խորհրդային տարիներին Հայաստանի միջավայրը խիստ աղտոտվեց: Խորհրդային կառավարությունը հսկայական մասշտաբով առաջ բերեց արդյունաբերության ծանր զարգացումը ՝ ամբողջ Խորհրդային Միությունում: Կառավարությունը երկար ժամանակ անտեսեց այդ արդյունաբերության կողմից հասցված շրջակա միջավայրի վնասը, բայց 1980-ականներին ԽՍՀՄ-ում քաղաքական բարեփոխումները ազատականացնելը հանգեցրին շրջակա միջավայրի խմբերի ձևավորմանը, որոնք սկսեցին մտահոգություններ հայտնել շրջակա միջավայրի վիճակի վերաբերյալ:

Այս խմբերի ճնշման պատճառով 1989 թ.-ից փակվեցին մի շարք գործարաններ, որոնք հանդիսանում էին խիստ աղտոտման աղբյուրներ: Դրանցից մեկը `Նաիրիտում կաուչուկ և քիմիական գործարան, որը վերաբացվեց 1992 թ.-ին: բույսերի արտադրանքները: Չնայած նրան, որ այն անկախանալուց ի վեր Հայաստանում ուժի մեջ են մտել շրջակա միջավայրի պահպանության ազգային օրենքները, բնապահպանական ոչ մի ամբողջական ծրագիր չի առաջացել, և բնապահպանական նախաձեռնությունները, որպես կանոն, ուղղված են ժամանակավոր հիմունքներին:

Ադրբեջանի և Թուրքիայի կողմից շրջափակումների արդյունքում առաջացած վեցամյա էներգետիկ ճգնաժամը վերականգնելու փորձ կատարելու համար, Հայաստանի կառավարությունը 1995-ի կեսերին վերականգնել է ատոմակայանը 1988 թ.-ի մերձակայքում գտնվող Մեծամորում, մոտակայքում: Հյուսիսային Հայաստանի աղետալի երկրաշարժից հետո: Բնապահպանական խմբերը դեմ են գործարանի վերաբացմանը, քանի որ այն վտանգ է ներկայացնում շրջակա միջավայրի համար: Չնայած այն գտնվում է երկրաշարժի հետևանքով գտնվող տարածքում, այն չի կառուցվել երկրաշարժերին դիմակայելու համար: Հայաստանի մի մասը նույնպես արագորեն անտառազերծվեց 1992, 1993 և 1994 թվականների ձմեռվա ընթացքում, քանի որ ծառերը հաճախ վառելիքի միակ մատչելի աղբյուրն էին:

ՀՀ կառավարությունը պնդում է, որ իրենք պատրաստ են փակել գործարանը, հենց որ նրանք կարողանան իրենց էներգիայի արտադրությունը փոխարինել այլընտրանքային էներգիայի աղբյուրներով: Հողի թունավորումը ևս մեկ խնդիր է և թունաքիմիկատների անխոհեմ օգտագործման արդյունք ՝ բերքատվությունը բարձրացնելու համար: DDT- ի օգտագործումը թունավորեց ինչպես հողը, այնպես էլ գետերը:

Երկիրը գրեթե ամբողջությամբ կախված է էներգիա ներմուծելուց: Օգտագործման միակ ներքին էներգետիկ ռեսուրսը հիդրոէլեկտրակայանն է, որն ապահովում է էներգիայի պահանջարկի մոտ 30% -ը, և մեկ ատոմակայանը: Այս պահի դրությամբ ամբողջ բնական գազը գալիս է Ռուսաստանից, և ածուխի պաշարների առկա ոչ ճիշտ գնահատումը հիմք է հանդիսանում պետական ածուխի բացման համար:

Վերականգնվող էներգիայի աղբյուրները սակավ են, բացառությամբ ջրի և քամու, որոնք կարող են նշանակալի ռեսուրսներ ներկայացնել ապագայի համար: 2001 թվականից Հայաստանի հողերի 7,6% -ը ստացել է պահպանվող տարածքների կարգավիճակ: Կենսաբազմազանությունը պաշտպանելու հետագա փորձերից `կենդանական աշխարհի 10 տեսակ ստացել են վտանգված տեսակների կարգավիճակ` 2001 թվականից սկսած:

Կլիմայի փոփոխություն:

Կովկասի տարածաշրջանն արդեն կրում է կլիմայի փոփոխության լուրջ հետևանքներ կենսաբազմազանության և սառույցի և ձյան տեղակայման վրա, բայց կլիման նույնպես էական ազդեցություն կունենա կլիմայի կախված տնտեսության վրա: Բնության վրա առավել ակնհայտ ազդեցություններից մեկը կլինի լանդշաֆտային գոտիները տեղաշարժվել դեպի ավելի բարձրությունների, ինչպիսիք են անապատային և կիսաանապատային տարածքները, որոնք կընդլայնվեն 33% -ով, իսկ ենթալպյան և ալպյան գոտիները կնվազեն մինչև 22%: Ակնկալվում է գետի հոսքի իջեցում, մայրցամաքային շրջաններում տեղումների և գյուղատնտեսական բերքատվության նվազում, ինչպես նաև նախագծի արագության բարձրացում, Սևանա լճի տարածքում տեղումների եղանակ, ինչպես նաև մալարիայի և ժանտախտի բնական կրողների բնակավայրերի ընդլայնում:

Հայաստանը, որը սահմանակից է Վրաստանին և Ադրբեջանին, կիսում է միևնույն էկոհամակարգերը և կենսաբազմազանությունը Կովկասի տարածաշրջանում, որը բազմազանության հարուստ տարածքներից մեկն է Եվրոպայում: Այնուամենայնիվ, տարածաշրջանում տեսակների ոչնչացումը հասնում է տագնապալի մակարդակի: Հետևաբար, երկիրը կկանգնի Կովկասի սառցե թերթերի հալման նույն հետևանքներով, ինչպես հարևան երկու այլ երկրներ:

Կոմիտաս տեղեկություն

Սողոմոն Գևորգի Սողոմոնյանը ծնվել է 1869 թվականի սեպտեմբերի 26-ին (հոկտեմբերի 8-ին) Թուրքիայի Քյոթահիա քաղաքում`   երաժշտասեր մի ընտանիքում: Նա մեկ տարեկանում զրկվում է մորից, իսկ տասը տարեկանում կորցնում է հորը:

Ապրում է իր տատի հետ մինչև 1881 թվականը, երբ իրենց հայկական թեմի առաջնորդը գնում է Էջմիածին եպիսկոպոս օծվելու համար։ Գևորգ Դ Կաթողիկոսն առաջնորդին պատվիրում է, որ նա իր հետ մեկ որբ երեխա բերի Էջմիածնի վանքում կրթություն ստանալու համար:

Նա գնում է Էջմիածին և այնտեղ իր զարմանահրաշ երգով մեծ տպավորություն է գործում կաթողիկոսի վրա։ Ի վերջո, 20 թեկնածուների միջից ընտրվում է Սողոմոնը։ 1890 թվականին դառնում սարկավագ, 1893 թվականին ավարտում է Գևորգյան հոգևոր ճեմարանը։ Նրան շնորհվում է աբեղայի աստիճան և տրվում 7-րդ դարի նշանավոր բանաստեղծ, շարականների հեղինակ Կոմիտաս կաթողիկոսի անունը։

Ճեմարանում Կոմիտասը նշանակվում է երաժշտության ուսուցիչ։ 1895 թվականին նրան տրվում է վարդապետի աստիճան։ Նույն թվականի աշնանը Կոմիտասը մեկնում է Թիֆլիս՝ երաժշտական ուսումնարանում սովորելու։ Հանդիպելով Պետերբուրգի կոնսերվատորիայում կրթություն ստացած կոմպոզիտոր Մակար Եկմալյանին`   փոխում է իր մտադրությունը և վերջինիս մոտ ուսումնասիրում ու յուրացնում հարմոնիայի դասընթացը։

Կաթողիկոսի բարեխոսությամբ թոշակ ստանալով հայ խոշոր նավթարդյունաբերող Ալեքսանդր Մանթաշյանից՝ Կոմիտասը մեկնում է Բեռլին, ուր արձանագրվում է «Կայզեր Ֆրիդրիխ Վիլհելմ» համալսարանում և երաժշտական ուսումնասիրություն կատարում Ռիխարդ Շմիդտի ղեկավարությամբ: 1899թ.-ին վերադառնում է Էջմիածին և սկսում ղեկավարել տղամարդկանց բազմաձայն երգչախումբը։

Ճամփորդում է երկրի բոլոր շրջանները, գյուղերը`   փնտրելու զանազան ժողովրդական երգեր և պարեր։ Այսպիսով, նա հավաքում է մոտավորապես 3000 երգ, որոնց մեծ մասը հարմարեցված էր երգչախմբով երգելուն։

Կոմիտասի գլխավոր աշխատանքն իր «Պատարագն» է, որը մինչև այսօր առկա է եկեղեցու ծիսակատարության մեջ։ Պատարագի մշակումը նա սկսել էր 1892 թվականին, բայց երբեք չավարտեց Առաջին համաշխարհային պատերազմի բռնկման պատճառով։ «Պատարագ»-ն առաջին անգամ հրատարակվել է 1933 թվականին Փարիզում և առաջին անգամ ձայնագրվել է 1988 թվականին Երևանում։

Կոմիտասն առաջին ոչ եվրոպացին էր, որն ընդունվեց Միջազգային երաժշտական ընկերություն։ Նա բազմաթիվ դասախոսություններ և կատարումներ էր ունենում ամբողջ Եվրոպայում, Թուրքիայում և Եգիպտոսում՝ ներկայացնելով մինչև այդ ժամանակը շատ քիչ ճանաչված հայկական երաժշտությունը։ 1910 թվից հետո նա ապրել և աշխատել է Պոլսում։

Այնտեղ նա հիմնել է 300 անդամից բաղկացած «Գուսան» երգչախումբը։ 1915 թվականի ապրիլ 24-ին նա շատ ուրիշ հայ մտավորականների պես ձերբակալվել է և հարկադրված քայլել աքսորի ճամփաներով դեպի Արաբիայի անապատները։ Նրա լավ ընկերները՝ թուրք բանաստեղծ Էմին Յարդաքուլը և ամերիկյան դեսպան Հենրի Մորգենթաուն, միջամտել են, և Կոմիտասն ազատվել է։

Նա տեղափոխվել է Փարիզ, որտեղ էլ մահացել է հոգեբուժական կլինիկայում 1935 թվականին։ Հաջորդ տարի նրա աճյունը փոխադրվել է Երևան։ 1950-ական թվականներին Կոմիտասի ձեռագրերը նույնպես փոխադրվել են Փարիզից Երևան։ Այսօր Երևանի երաժշտական կոնսերվատորիան կրում է Կոմիտասի անունը։

Alpha Centauri (triple-star system)

Alpha Centauri is a triple-star system. One of the three stars in Alpha  Centauri is Proxima Centauri, which is the nearest star to the Earth, except, of course, for the Sun. The name “Proxima” comes from a Latin word which means “close”.

Even though Proxima Centauri is the closest star to the Earth outside of our solar system, it is not really close. Interstellar distances are so large that  they are almost impossible to imagine. A person traveling in a modern spacecraft would not arrive at Proxima Centauri within this lifetime, or the next, or even ten lifetimes because the distance is so great. Light travels at a speed of 186000 miles per second, and it still takes light more than four years to travel from Proxima Centauri to the Earth.  Alpha Centauri can be easily seen in the night sky without a telescope  from certain parts of the Earth. It is the third brightest star in the sky, out of approximately 6000 visible stars. It cannot be seen from most parts of the United States because most of the United States is too far north; however, it

16. can be seen from the southern parts of the southernmost states.

Ճայերը: Իլիաս Վենեզիս

Կղզին, որ գտնվում է Լեսբոսից հյուսիս, Պետրայի և Մոլիվոսի միջև, մերկ է ու ամայի: Անգամ անուն չունի, և այդ կողմերի ձկնորսներն այն ուղղակի անվանում են «կղզի»: Նույնիսկ ծառ չկա այնտեղ, միայն թփեր են: Երեք մղոն այն կողմ Լեսբոսի սարերն իրենց ուրվագծերով, իրենց ընթացով ու գույներով անխռով մի ներդաշնակություն են ստեղծում: Այս պերճության կողքին բուսազուրկ կղզին իր հատու գծերով էլ ավելի ամայի է թվում: Ասես Աստված մոռացել էր նրան, երբ արարում էր ցամաքն ու ստեղծում ծովերը:

Բայց այս լերկ հողաշերտից ամառային օրերին կարող ես տեսնել, թե ինչպես է արևը սուզվում անծայրածիր ծովը: Այդ պահերին գունազարդվում են ջրերն ու փոփոխվում երանգները՝ անընդհատ, ամեն վայրկյան, կարծես հալելով մեղմ ալիքներում: Իսկ պարզկա, անմշուշ երեկոներին կարող ես նշմարել Աթոնի սարերը, որ վեր են խոյանում ծովից և կամաց-կամաց նորից հանգչում իջնող գիշերվա մեջ: Այդ ժամին ծեր Դիմիտրիսը՝ ամայի կղզու միակ բնակիչը, կանի օրվա իր վերջին գործը, որը նրան կապում է մարդկանց ու կյանքին: Նա կվառի փարոսի լույսը: Լույսը կսկսի վառվել, հանգչել, նորից ու նորից, նույն ընդմիջումներով, անզիջում ու անխուսափելի, ինչպես կյանքի մութ ուժերը, ինչպես մարդու ճակատագիրը, ինչպես մահը:

Ծեր փարոսավարը նավակը քաշեց ավազի վրա և պինդ ամրացրեց՝ հանկարծ ու եղանակը փոխվի, և ջուրը բարձրանա: Նա վերջին անգամ հայացք գցեց նավակին և շարժվեց դեպի փարոսը:

— Էհ, էս անգամ էլ գնացինք, պրծանք…, — քրթմնջաց:

Քրթմնջում է քթի տակ ու լռում: Այս ճամփորդությունը դեպի հանդիպակաց ցամաքը ամիսը մեկ է լինում: Գնում է, որ մթերք բերի՝ ալյուր, ձեթ, հատիկեղեն. ինչ որ իրեն պետք է: Առաջ ամեն անգամ այնտեղ գնալիս նա ամբողջ օրն անց էր կացնում գյուղում: Զրուցում էր հին ընկերների հետ, նորություններ իմանում երկրից, աշխարհից՝ պատերազմ է, թե խաղաղ են ապրում մարդիկ:

Մաքսապետը նրան աշխատավարձ էր վճարում.

— Դե, մյուս ամիս էլ իրար բարով տեսնենք, Դիմիտրիս քեռի:

Ծերունին գլխով էր անում.

— Աստված տա, բարով տեսնենք, տղա ջան:

Մինչ «իր կղզին» վերադառնալը աղոթելու համար մի քանի ժամ էլ անցկացնում էր ժայռի գլխին կանգնած Աստվածամոր մատուռում, ուր բարձրանում էր՝ հաղթահարելով հարյուր սանդղավանդ: Ծալում էր ձեռքերը հին սրբապատկերի առջև, գլուխն իջեցնում էր ու աղոթում՝ իր երկու որդիների համար, որ կորան անատոլյան աղետի ժամանակ, մյուս մարդկանց համար, վերջում էլ՝ իր համար:

— Թե ողջ են, պահպանիր նրանց,- խնդրում էր նա որդիների համար:- Պաշտպանիր նրանց փորձանքից ու սև օրից, դանակից պաշտպանիր…

Մրմնջում էր «Օրհնեալ ես…», մի քանի ուրիշ աղոթք՝ ինչ որ հիշում էր, և նրա ծերացած ոտքերը դողում էին:

— Իմն անցավ, ժամանակն է, որ հանգստանամ…- ասում էր, ու աչքերը լցվում էին:

Այդ հարյուր աստիճաններով նա ամեն անգամ իջնում էր թեթևացած սրտով։ Ճանապարհին կանգնում նայում էր խաղացող երեխաներին: Բոլորն էլ ճանաչում էին նրան և տեսնելուն պես աղմկում էին.

— Դիմիտրիս պապի, Դիմիտրիս պապի…

Նրանց համար ընկույզ էր գնում, և նրանք ուրախ գոչում էին.

— Շուտ կգաս, պապի, շուտ կգաս:

Ամեն ճամփորդության ժամանակ սովորաբար այսպես էր լինում: Բայց որքան անցնում էին տարիները, այնքան նա օտարանում էր մարդկանցից: Մենությունն ավելի ու ավելի էր համակում նրան, պարուրում, ասես կաթիլ-կաթիլ լցնում նրա էությունն իր ահարկու ուժով: Ու հիմա արդեն, երբ գործով գյուղ էր գալիս, ջանում էր հնարավորինս քիչ մնալ այնտեղ:

Դադարեց նաև մատուռ բարձրանալ:

— Ներիր ինձ, արդեն չեմ կարող, — ասում էր Աստծուն, կարծես մեղք էր գործել։- Տարեցտարի քեզ պատմել եմ, թե ինչպես եմ ուժասպառ լինում:

Եվ ամեն անգամ, երբ վերադառնում էր իր կղզին, մինչ ուշ գիշեր մնում էր բաց երկնքի տակ, որ աղոթի:

Էլ հարցուփորձ չէր անում, թե ինչ նորություն կա, ինչ է կատարվում աշխարհում: Ոչնչից տեղյակ չէր: Ողջ աշխարհը օրեցօր անձկանում, նեղանում էր ամայի կղզու շուրջն ու մայրամուտին մարում անհուն ծովի ու գույների հետ:

Նրա վերջին ընկերները, որոնց հետ մի քանի խոսք էր փոխանակում, ձկնորսներն էին, որոնք երբեմն խարիսխ էին գցում կղզու մոտ, երբ եղանակը փոխվում էր: Նստում էին ափին՝ այնտեղ, ուր գալիս հանգչում էր ալիքը, և խոսում իրենց հոգսերից ու բախտից: Հաճախ էլ գիշերն այնտեղ էին լուսացնում: Այդ երկարուձիգ ժամերին, մինչև լուսաբաց բոլոր տեսակի զրույցներն ավարտելուց հետո, գալիս էր ամենակարևորը՝ իր որդիների մասին խոսելու պահը:

— Ով գիտի, — ասում էին նրան ձկնորսները,- գուցե ողջ են ու կգան, Դիմիտրիս քեռի: Ինչպես քո ճայերը վերադարձան:

Չէր խոսում, չէր շարժվում, նստած էր՝ անխռով հայացքը հառած անհուն գիշերվա մեջ:

— Հա, Դիմիտրիս քեռի, քո ճայերի պես: Կարող է, մի օր էլ վեր կենան գան: Հույսդ մի կորցրու:

Ձկնորսներն այդպես էին փոխում զրույցն ու անցնում ծերունու ճայերին:

— Իսկապես,- ասում էին նրան, — էդ ոնց ես կարողացել նրանց վարժեցնել, Դիմիտրիս քեռի: Ախր լսված բան չի, որ ճայերին վարժեցնեն…

— Հա, էդպես է, տղերք ջան,- մրմնջում էր նա:- Բոլորն էլ վարժվում են: Միայն մարդն է, որ…

Խնդրում էին, որ նորից պատմի ճայերի պատմությունը, չնայած գիտեին այն, ինչպես գիտեին բոլոր դիմացի ափին ապրողները: Նա երկու ճայի ձագ էր գտել ժայռաքարերի արանքում: Փոքր էին, դեռ անփետուր: Ձմեռ էր, ձագերը մեղքն եկան, և բերեց իր տնակը՝ փարոսի մոտ: Պահեց նրանց՝ մեծացրեց, կերակրելով իր ուռկանն ընկած մանր ձկներով: Մի օր էլ մտքովն անցավ անուն տալ նրանց:

— Էհ, ուրեմն, դու կլինես…

Այդ անվրդով պահին նրա հիշողության մեջ, նա սրտում հառնեցին երկու մանկական դեմքեր, երբ դեռ շատ փոքր էին, ու ասաց.

— Ուրեմն, դու կլինես Վասիլակիս, — ասաց նա մի թռչունին: — Իսկ քո անունը կլինի Արղիրիս:

Այդ օրվանից սկսեց թռչուններին կանչել իր որդիների անուններով: Եվ ճայերը կամաց-կամաց ընտելացան դրան:

Երբ մեծացան, ու գարունն էլ եկավ, մի առավոտ մտածեց, որ մեղք է թռչուններին գերության մեջ պահելը: Որոշեց ազատ արձակել: Բացեց ընդարձակ եղեգնահյուս վանդակը և մեկին բռնելով՝ պահեց ափերի մեջ, շոյեց: Զգում էր թռչնի սրտի թույլ բաբախյունը:

— Դե, գնա, Վասիլիս, — ասաց նա և ափը բացեց, որ թռչի:

Ճայը թռավ, գնաց:

Դուրս հանեց մյուսին, նրան էլ շոյեց ու բաց թողեց:

Ամեն ինչ խաղաղ էր այդ օրը, և գիշերն էլ, որ եկավ, խաղաղ էր: Միայն ինքն էր ավելի միայնակ զգում:

Այդ երեկո շուտ էր գործերն ավարտել և մեկ էլ հանկարծ թույլ թակոց լսեց պատուհանին: Մոտեցավ ու դուրս նայեց: Աչքերին չէր հավատում: Ուրախությունից խելքը կորցրել էր, ասես նրա տղաներն էին տուն վերադարձել:

Դուռը բացեց, որ ճայերը ներս մտնեն:

Այդ օրվանից սկսած՝ ճայերն առավոտյան թռչում էին, գնում հասնում մինչև Անատոլիայի հանդիպակաց ափերը, մինչև Սիգրի, ու երեկոյան վերադառնում: Երամ էին կազմում մյուս ճայերի հետ և թռչում կղզու վրայով: Եթե ցածր էին թռչում, ծերունին կարողանում էր նրանց տարբերել թևատակի մոխրագույն բծերով: Երբ ծով էր դուրս գալիս, և նրանք էլ այդ կողմերում էին լինում, ցած էին իջնում ու ծղրտում նրա գլխավերևում: Այդ կողմերի մյուս ձկնորսներն էլ էին արդեն ճանաչում նրանց և, ճայերին տեսնելուն պես, կանչում, ծիծաղում էին.

— Հե՜յ, Վասիլիս… Հե՜յ, Արղիրիս…

Կղզում այսպես էին անցնում օրերը: Մեկը, մյուսը, այն, որ անցել էր, այն, որ պիտի գար: Օրերի ու գիշերների մի անխռով շարան, որն այլևս ոչ մի սպասելիք չէր պահում, մահվանից բացի:

Ամառային մի երեկո տարօրինակ բան պատահեց: Ճայերը չվերադարձան: Ոչ հաջորդ օրն եկան, ոչ հաջորդ գիշերը:

— Երևի հեռու են գնացել,- մտածեց ծերունին՝ փորձելով ինքն իրեն հանգստացնել:

Հաջորդ առավոտյան սովորականի պես նստել էր փարոսի տակ: Ծովին էր նայում: Մի պահ թվաց, որ մոտ մեկ մղոն այն կողմ ծովն ակոսվել է, կարծես դելֆինները խաղային: Շատ անգամ է դելֆիններին տեսել բաց ծովում: Հետևել, թե ինչպես են օդի մեջ գծում իրենց անշտապ շարժումներն ու նորից ընկնում ջուրը:

— Երեւի էլի դելֆիններն են:

Բայց հետո տեսավ, որ՝ ոչ:

— Մարդիկ են,- ասաց նա ապշահար:

Ափ իջավ ու կանգնել սպասում էր: Քիչ հետո տեսավ, որ մի տղա ու աղջիկ են: Լողում էին կողք-կողքի՝ դանդաղ, վստահ շարժումներով: Եվ մանր ալիքները գալիս ծածկում էին նրանց ետևից ձգվող ակոսը:

— Տեսնես, ինչ են ուզում:

Նա դեռ չէր հիշում, որ մարդիկ գային հասնեին այնտեղ լողանալու: Համ էլ շրջակայքում ոչ մի նավակ չէր երևում, որից ցատկած լինեին ծովը:

Քիչ հետո նրանք արդեն հասել էին:

Երկու թաց մարմին ափ են դուրս գալիս ծովից:

Տղան նայում է աղջկա աչքերի մեջ և ձեռքերը ձգում դեպի վեր:

— Ախ, ինչ լավ էր, — ասաց նա՝ խորը շունչ քաշելով:

Աղջիկը ձեռքերով նույն շարժումն է անում: Եվ՝ ավելի դանդաղ.

— Ինչ լավ էր:

Հետո վազեցին դեպի փարոսավարը:

— Դո՞ւ ես քեռի Դիմիտրիսը, — հարցրեց տղան։

— Ես եմ,- ասաց նա անհանգստացած, — Հո բան չի՞ պատահել:

— Չէ՛, չէ՛,- շտապեց պատասխանել տղան:- Երեկ ընկերուհուս հետ որոշեցինք լողալ հասնել այստեղ ու եկանք:

— Որտեղի՞ց,- տարակուսած հարցնում է ծերունին:

— Դիմացի ափից, էլի: Պետրայից:

Դիմիտրիս քեռին չգիտի՝ ինչ ասի, միայն քթի տակ մրմնջում է, թե չի հիշում, երբեւէ մարդիկ այսքան ճամփա կտրեն գան:

Սկսեցին բարձրանալ դեպի փարոսը:

Նա առջևից էր գնում, երիտասարդները հետևում էին: Հազիվ տասնութ-տասնինը տարեկան լինեին: Նա քայլում էր, ու տարիները ծանրանում էին ուսերին, ասես կշտամբում, որ չի թողնում հանգստանան:

Նստեցին փարոսի տակ մի նստարանի: Առջևում տարածված էր անխռով Էգեյան ծովը, և արևը ցոլցլում էր նրա վրա:

— Որտեղի՞ց եք գալիս,- հարցրեց ծերունին:

— Աթենքում ենք սովորում,- ասաց աղջիկը:- Ես սովորում եմ քիմիականում, իսկ ընկերս՝ պոլիտեխիկում:

— Հա, իսկապես,- շշնջաց ծերունին՝ ոչինչ չհասկանալով:

— Պապիկ, երբևէ եղե՞լ ես Աթենքում,- հարցրեց աղջիկը:

— Չէ, չեմ եղել:

— Իսկ հիմա կուզեի՞ր:

Նրա ձայնը ցածր էր, հազիվ էր լսվում.

— Չէ, աղջիկ ջան: Հիմա ուշ է:

— Էստեղ երևի շատ միայնակ ես, պապիկ:

— Շատ միայնակ, աղջիկ ջան:

Լռեցին: Անցավ որոշ ժամանակ: Վերևով ճայերի մի երամ սլացավ: Ծերունին մտավ տնակը, որ քաղցրավենիք բերի: Փոքր պատուհանից նա տեսնում էր երկուսին՝ ավազին պառկած: Նրանց մարմիններին, նրանց դեմքերին դեռ դողդողում էին ջրի կաթիլները: Արևն անխնա այրել էր նրանց մարմինները: Նրանք պառկած էին ավազին՝ ասես ծովից ափ նետված երկու բրոնզե արձան, առողջության ու ջահելության երկու աստվածություն: Աղջկա սև մազերը թափվում են ուսերին, խոշոր սև աչքերից խորունկ լույս էր առկայծում:

Այսպես պարզ ու անվրդով է ամեն բան կղզում այս նվիրական ժամին: Այսպես խաղաղ ու անվրդով է ծեր մարդու սիրտը: Առլեցուն է ամառային այս առավոտն ու արտասվալից: Այս անակնկալ քնքշությունը, որ եկավ խռովելու նրա մենությունը, այս խաղաղ ջրերը…

— Պապիկ, մենք է՞լ ներս գանք,- դրսից նրան ձայն է տալիս աղջիկը:

— Գալիս եմ, գալիս,- հուզված ասում է նա:

Նրանց համար քաղցրավենիք բերեց, նուշ, սառը ջուր:

— Ուրիշ բան չունեմ,- ցածր ձայնով ասում է նա. կարծես ներողություն է

խնդրում:

— Նստիր, նստիր, պապիկ, — աղջիկը բռնում է նրա ձեռքը, որ նստեցնի իր կողքին:

Նստեց:

— Վաղն էլ եկեք,- ասում է նա անհամարձակ:- Գիշերը ձեզ համար ձուկ կբռնեմ:

— Վաղը գնում ենք,- տխուր պատասխանում է աղջիկը:- Ափսոս, որ այսքան օր այստեղ ենք ու մինչև հիմա չէինք եկել: Դու միշտ էսպես մենա՞կ ես, պապիկ:

— Միշտ, աղջիկ ջան:

— Ա, հիմա հասկանում եմ, թե ինչ էին ճայերը,- շշնջում է տղան:

— Հա, տղա ջան, էդ է: Մենակությունը:

— Դու նրանց ներիր, պապի,- քիչ հետո ասում է տղան: — Որ իմանային, երբեք այդ բանը չէին անի:

Ծերունին չի հասկանում: Զարմացած տեղից վեր է ելնում:

— Էդ ո՞ւմ մասին ես ասում, տղա ջան:

— Նրանց, որ ճայերին սպանեցին, Դիմիտրիս պապի:- Մեր ընկերներն են:

Նա զգում է, որ ծնկները դողում են, սիրտը թպրտում:

— Ասացիր՝ սպանե՞լ են:

— Ախ, դու դեռ չե՞ս իմացել…

Տղան լեզուն կծում է, բայց արդեն ուշ է: Պատմում է նրան եղածը. ջահելներով որսի էին գնացել, հետո իջել էին ծովափ: Երկու ճայ առանձնացան երամից և ցած իջան: Նրանց ընկերը նշան բռնեց… Թևերի մոխրագույն բծերից ճանաչեցին:

Ծերունին լսում է, լսում, ի՞նչ է եղել որ՝ երկու ճայ էին:

— Չգիտեին, պապիկ, — ջերմ ձայնով ասում է աղջիկը՝ հուզված այն համր վշտից, որ տեսնում է ծերացած դեմքին: — Չգիտեին:

Իսկ նա հազիվ գլխով է անում, համաձայնում է՝

— Հա, հա, աղջիկ ջան: Ինչ իմանային…

Բավական ժամանակ անցավ:

— Պիտի գնանք,- ասում է տղան:

Աղջիկը ելնում է:

— Գնանք:

Առաջ են ընկնում: Ծերունին նրանցից մի քիչ ետ է ընկնում:

Հասնում են ծովափ:

— Դե, բարով մնաս, պապիկ,- առաջինն ասում է աղջիկը: Բռնում է նրա ձեռքը, կռանում է, որ համբուրի: Իսկ նա շոյում է աղջկա երկար մազերը:

— Աստված ձեզ պահապան,- հուզված մրմնջում է նա:

Նրանք գնացին: Երկար նայում է ծովում նրանց մարմինների ետևից ձգվող ակոսին, մինչև որ անհետանում են հեռվում: Իսկ ծովն ամայի է, անծայր, անծիր:

Մութն ընկնում է: Նա նստել է նստարանին, ու ժամերն անցնում են: Ամեն ինչ անցնում է նրա խամրած աչքերի առջևով՝ իր մանկությունը, իր որդիները, որոնց մեծացրեց ու կորցրեց, մարդիկ, որ նրան վշտացրին: Ամեն ինչ անցնում է, ամեն ինչ հանգչում: Եվ երկու որդիները, և բարձունքում թռչող ճայերի երամը: Երկու ճայ մոխրագույն թևեր ունեն: Նրանք էլ են անցնում ու անհետանում: Այլևս ոչինչ չի վերադառնում: Գլուխը կախել է, և արցունքները կաթում են չոր հողին: Նրա վերևում փարոսի լույսը վառվում է կրկին ու կրկին՝ նույն ընդմիջումներով, անզիջում ու անխուսափելի, ինչպես կյանքի մութ ուժերը, ինչպես մարդու ճակատագիրը, ինչպես մահը…

Հունարենից թարգմանեց Լևոն Հակոբյանը

Փոխադրությունը՝ Հովհաննես Թումանյանի կողմից(Միխայիլ Լերմոնտով)

ԻՂՁ

Ինչո՞ւ չեմ թռչուն, վայրենի մի հավ,

Որ հիմա գլխիս վերևից թռավ.

Ինչո՞ւ չեմ կարող երկնքում ճախրել

Եվ ազատություն միմիայն սիրել։

Ես դեպի Տարոն կըսլանայի,

Ուր ծաղկում են դաշտերն իմ պապերի,

Դատարկ ամրոցում միգապատ լերանց

Հանգչում են մոռացված աճյունքը նրանց։

Այնտեղ հին պատից մնում են կախած

Նրանց լայն վահանն ու սուրը ժանգոտած,

Կըթռչեի սրի, վահանի վրայով,

Եվ կըսրբեի փոշին թևերով։

Եվ պարթևական լռած քնարի

Ժանգոտ լարերին ես կըզարկեի,

Որ նրա ձայնը դարձյալ հոգենվագ

Հնչեր մշտալուռ կամարների տակ։

Ճակատագրի խիստ օրենքների դեմ

Իզուր է խնդիրս,— ես այդ լավ գիտեմ

Իմ և բլուրների միջև հայրական

Սարեր ու ձորեր, կապույտ ծովեր կան։

Վերջին շառավիղը դյուցազունների

Ահա տարագիր, ցոփ կյանքի գերի.

Այստեղ ծնվեցա, բայց ուրիշ հոգով…

Ա՜խ, ինչո՞ւ չեմ ես թռչուն վայրենի։

History

People first drank tea in China about 5000 years ago. Originally it was used as a medicine, then as a daily drink. It spread to Japan in the 3rd century A.D. Dutch and Portuguese traders brought tea from eastern Asia to Europe in the 1600s.

In 1657 the beverage was sold for the first time in coffee houses in Great Britain. When the English started a tradition of tea drinking in the afternoon it became England’s national drink. In the 17th and 18th centuries tea spread to British colonies overseas.

In 1767 Great Britain placed a tax on tea imported by American colonists. During the Boston Tea Party of 1773 they were so angry that they threw a ship full of British tea into the harbour to protest British rule. Two years later the American Revolutionary War started.

Today about 3.3 million tons of tea are produced. India, with its famous tea growing regions like Darjeeling and Assam, and China produce about half of the world’s tea. It also grows in many other parts of Asia, especially in Sri Lanka and Indonesia. In the course of time growing tea has spread to countries in Eastern Europe, Africa and South America.